دكتر فريده كريمي موغاري، پژوهشگر. مولوي براي بيان معاني و عواطف و احساسات خود، گاه داستاني معمولي را بيان مي‌كند و ناگهان به شور و شوق درآمده، مطلب ديگري را از سر مي‌گيرد. بعد از چندي دوباره به سر قصه باز مي‌گردد و در اثر سرودن بيت يا مصرعي ناگهان در مساله ما بعدالطبيعه ديگري وارد مي‌شود.

نويسنده كتاب «شميم نسيم» -زندگي و شعر سيداشرف الدين حسيني گيلاني (نسيم شمال)- تصريح كرد: بنابراين بيشترين تلاش خواننده براي ورود به جهان انديشه مولوي، در مثنوي بايد صرف اين شود كه رشته‌هاي گوناگون را پيدا كرده و از يكديگر تفكيك كند. از طرف ديگر در ميان قصه‌ها، گاهي اشخاص و قهرمانان داستان به مناظره با يكديگر مي‌پردازند و هر يك براي اثبات نظرات خود به استدلال‌هايي منطقي و محكم دست مي‌يازند كه گاهي هر يك از اين دلايل مي‌تواند براي اثبات حكمي، كافي باشد. مولف كتاب «زبان و ادبيات فارسي عمومي» كه تا حال به بيش از 54 چاپ رسيده است، افزود: ولي انديشه ژرف نگر مولوي، پا را از اين فراتر نهاده و از طريق ديگري وارد بحث و مجادله مي‌شود كه اين نيز در فهم مقصود اصلي گوينده، خواننده را گمراه مي‌كند. وي گفت: از شيوه‌هاي قابل توجه مولوي در مثنوي، استفاده از تمثيل يا آنالوژي (analogy) است و آنالوژي هم حكم و نتيجه‌اي است كه به كمك تشبيه بيان شود. از ميان انواع برهان‌هاي منطقي، تمثيل شكلي است مشخص، محسوس و قابل درك، به همين جهت قديم‌ترين شكلي است كه در نزد ملل متداول شده و در ادب ايران زمين هم مهم‌ترين و رايج‌ترين حربه استدلال بوده و در دين، عرفان، فلسفه و اخلاق به كمك آن مي‌كوشند تا مطالب را قابل فهم و منسجم و در عين حال ثابت و مدلل سازند. اين عضو هيات علمي دانشگاه اشاره داشت: قصه‌ها و حكايت‌هاي واقعي و پنداري، از گونه‌هاي بسيار مهم تمثيل‌اند كه تاثيري عميق در اذهان مردم دارد. آثار عرفاني ايراني هم، از جمله آثار عطار و مولوي مبتني بر همين تمثيل‌هاي روايي است. ابن سينا و غزالي در «رساله الطير» و سهروردي در «عقل سرخ» و «صفير سيمرغ» براي بيان نظرات عرفاني خود، اشكال مختلف تمثيل را به كار برده‌اند. اما استاد مسلم اين فن جلال‌الدين مولوي است كه مثنوي معنوي‌اش نمونه برجسته برهان تمثيلي عرفاني و كلامي است. اين استاد دانشگاه تاكيد كرد: مولانا از هر دو شكل تشبيه تمثيل و تمثيل روايي در بالاترين حد سود مي‌جويد. شيوه تفكر وي سيري آزادانه و بدون قيد و بند، يعني سير برحسب تداعي معاني از خلال يك سلسله تشبيهات و كنايات و امثال و روايات همراه با تخيل شاعرانه و صور خيال ناب است: مثنوي وي با تمثيل «ني» آغاز مي‌شود كه بيانگر روح انسان است. روحي كه از خدا يا اصل خود جدا افتاده و در قفس تن اسير شده و مي‌خواهد به موطن اصلي خود بازگردد. به گزارش ستاد خبري كنگره بزرگداشت هشتصدمين سال تولد مولانا، دكتر كريمي تشريح كرد: يكي ديگر از شيوه‌هاي بيان مولوي در مثنوي تاويل است. يعني از ظاهر عبارت معناي ديگري بيرون آورند كه با اجزاي متقابل خود، در دستگاه و شبكه لفظي، جزء به جزء همخوان باشد. مولانا در مثنوي مكرر به تاويل دست مي‌زند: گفت پيغمبر ز سرماي بهار/ تن مپوشانيد ياران زينهار// زانكه با جان شما آن مي‌كند/ كآن بهاران با درختان مي‌كند// ليك بگريزيد از سرد خزان/ كآن كند كو كرد با باغ رزان... و سپس اضافه مي‌كند: راويان اين را به ظاهر برده‌اند/ هم بر آن صورت قناعت كرده‌اند// بي‌خبر بودند از جان آن گروه/ كوه را ديده نديده كان به كوه// آن خزان نزد خدا نفس و هواست/ عقل و جان عين بهارست و بقاست// پس به تاويل اين بود كه انفاس پاك/ چون بهارست و حيات برگ و تاك// از حديث اوليا نرم و درشت/ تن مپوشانيد زانكه دينت راست پشت//... كريمي موغاي ادامه داد: ويژگي ديگر مولوي در مثنوي استفاده از زبان رمز يا سمبل است. در آثار متصوفين نيز گاهي رمز به عنوان يك اصطلاح تعريف شده. آن‌ها مي‌گويند: رمز معني باطني است مخزون؛ تحت كلام ظاهرين كه غير از اهل آن بدان دست نيابند. در اين تعريف چنان كه ديده مي‌شود، رمز به معني مرموز يعني معني پوشيده در زير كلام ظاهر است و نه معني «مثال» يا «Symbol» با ظاهر كه باطن را در خود پوشيده مي‌دارد. جدا از اين معني خاص اصطلاحي، كلمه رمز به معني مرموز يا معني باطني و مجازي و پوشيده نيز به كار رفته است. وي اذعان داشت: دكتر پورنامداريان در كتاب «رمز و داستان‌هاي رمزي در ادب فارسي» طي بحثي مستوفي درباره تمثيل، رمز، استعاره و كنايه مي‌گويد: صور خيال هميشه نقش تزيين كلام و تشديد تاثير عاطفي را به عهده ندارند و گاهي نيز وظيفه ايضاح معني و نزديك كردن آن به افهام بدان سپرده مي‌شود. در بيان رمزي توام با تصوير نيز وظيفه صور خيال، ايضاح معني و احوال نفساني نويسنده يا شاعر و هدايت خواننده در جبر روحي گوينده به قصد درك معني و تجربه منجر به كشف معني خواهد بود. به ويژه وقتي موضوع و مايه سخن، حقايق متعاليه مربوط به عرفان و الهيات و هيجانات و عواطف روحي ناب شخصي است، وظيفه اصلي صور خيال كمك به امر شناسايي و وسيله تقرب به كيفيت احوال روحاني صاحب اثر است. دكتر كريمي موغاري كه «كتاب بوستان راستي» -شرح و برگزيده حديقه الحقيقه و شريعه الطريقه حكيم سنايي غزنوي را نيز زير چاپ دارد، در پايان خاطرنشان كرد: با توجه به اين مسايل، بايد گفت كه مثنوي معنوي بيانگر حالات و تجربيات حسي و ديني مولوي است و چون واژگان توانايي بيان و القاء مفاهيم آن را ندارند. از اين روست كه مولانا به تمثيل و حكايت و مثال كه داراي بار عاطفي و معنوي سرشاري است، روي مي‌آورد. كنگره بزرگداشت هشتصدمين سال تولد مولانا از ششم تا دهم آبان ماه امسال در تهران، تبريز و خوي برگزار خواهد شد.